Blakende bonobobaby geboren in Planckendael

Bonobo-experten in Planckendael blij met geboorte bedreigd aapje

Planckendael is een bonobobaby rijker. Zondagochtend, op 10 mei, beviel bonobomoeder Lina na een dracht van acht maanden in haar warme nest van houtwol van een blakende bonobobaby. Ze beviel heel vlot en herstelt snel. Het geslacht van het kleintje hebben de verzorgers nog niet kunnen ontdekken. De baby krijgt binnenkort een mooie naam in de Afrikaanse taal Lingala met de beginletter R.

© Jonas Verhulst - Planckendael

Wie is de papa in de grote familie?

Lina is de alfavrouw en had al vier jongen. Ze is dus een ervaren moeder. Wie is de papa? Bonobo Vifijo? Of is het de jonge Habari, zoon van Djanoa? Dat gaat Planckendael pas weten nadat ze een haarstaaltje onderzoeken in hun labo. Louisoko en Lucuma zijn Lina’s zonen en worden dus grote broers. Lingoyé, de dochter van Lina, is nog niet geslachtsrijp. Voor haar is deze bevalling een leerschool. Bij bonobo’s blijven de zonen hun hele leven bij hun moeder en de dochters worden uitgehuwelijkt. Bonobodames Busira en Djanoa zijn ook in de running voor het moederschap.

Seks als wapen

Bij deze meest slanke en elegante mensapensoort zwaaien de vrouwen de plak. Ze spannen samen om de mannen te domineren. Ze hebben dan ook een machtig wapen om zich na gevechten te verzoenen of om spanningen uit de groep te halen: seks! Alle groepsleden bij de bonobo’s doen eraan, ze doen het vaak en op allerlei manieren. En als er baby’s van komen, des te beter. Bonobo’s vlooien ook veel. Niet om beestjes te verwijderen (want die hebben ze niet), maar om hun sociale banden te versterken. Zo vlooit bonobo Lina haar kersverse baby uit pure affectie. Een schattig zicht.

Klein gebied, groot risico

Bonobo’s zijn bedreigd, ze komen enkel voor ten zuiden van de Congostroom. En in dit hartje van het Congolese regenwoud leven nog maar 30 000 tot 50 000 bonobo’s. Stropers, de jacht op hen, het verlies en de versnippering van hun leefgebied en het uitbreken van ziektes zoals ebola bedreigen de soort. Daarom is deze geboorte eens te meer een troef voor het kweekprogramma van deze bedreigde soort. Planckendael coördineert dit Europese kweekprogramma. Ook het internationaal stamboek wordt door Planckendael beheerd. Belangrijk werk.

LuiKotale bonoboproject in Congo

Wetenschappers van ZOO Antwerpen en Planckendael zijn actief in het LuiKotale onderzoekskamp net buiten het Salonga Nationaal park in Congo en dragen zo bij aan de bescherming van bonobo’s in de natuur. Hier zijn drie grote groepen bonobo’s vertrouwd gemaakt aan de aanwezigheid van onderzoekers om zo hun natuurlijke gedrag en leefgewoonten te kunnen bestuderen. Er worden urine-, mest- en haarstalen uit hun nesten verzameld voor DNA-onderzoek. Al deze kennis, en wat we leren van de bonobo’s in Planckendael, helpt bij het behoud van de bonobo’s in hun natuurlijke leefomgeving en het verbeteren van internationale kweekprogramma voor bonobo’s in dierentuinen.

Weetje:

In Planckendael leven vijf vrouwen en vier mannen, inmiddels dus met de baby.

TIP Dagelijks krijgen de bonobo’s om 14u hun verse groenten op het bonobo-eiland. Dit voedermoment is een aanrader! 

Nick Mertens

12 april 2016

De aap komt uit de mouw: Zowel hippies als vechtersbazen hebben een persoonlijkheid.

Doctoraatsstudie in Planckendael over persoonlijkheidskenmerken bij bonobo’s en chimpansees.

De persoonlijheidskenmerken van bonobo’s en chimpansees zijn uniek en lijken op die van mensen. Tot dit verrassende besluit kwam de primatologe Nicky Staes, die haar doctoraatsonderzoek voor de Universiteit van Antwerpen in Planckendael aan het onderwerp wijdde. Dat de persoonlijkheid en het gedrag van bonobo’s en chimpansees toch van elkaar verschillen, is opvallend. De bonobo zou immers een broer kunnen zijn van de chimpansee, zo nauw verwant zijn ze. Zo zie je maar: niet alle apen apen alle apen na.

Nicky Staes © Planckendael

Bonobo’s staan al langer bekend als de hippies onder de mensapen, die spanningen in de groep oplossen door te paren. Chimpansees daarentegen gebruiken hiervoor eerder geweld. Intussen blijkt deze visie achterhaald en misschien iets te zwart-wit. Bij gebrek aan een gedetailleerde studie, greep Nicky Staes haar kans om dit van naderbij én op grote schaal te onderzoeken in haar doctoraat. 

Bonobo in Planckendael © Planckendael

Persoonlijkheidsprofiel

Van maar liefst 154 bonobo’s werden er persoonlijkheidsprofielen verzameld, goed voor ongeveer 80% van de totale populatie in dierentuinen wereldwijd. “We vroegen de verzorgers om vragenlijsten in te vullen over de persoonlijkheid van de dieren,” aldus Staes. “Op die manier bekwamen we voor elk dier een individueel profiel.”

Bonobo in Planckendael © Planckendael

Daarnaast werden 46 eerder bevraagde bonobo’s gedurende 4 000 uren geobserveerd in verschillende Europese dierentuinen. Een huzarenstukje dat zo’n twee jaar in beslag heeft genomen. En met resultaat. Verschillen in de sociale gevoeligheid in bonobo’s en chimpansees kunnen worden verklaard door een stukje DNA dat bij de chimpansees verdwenen is. Bijgevolg heeft deze mensapensoort het moeilijker om sociale signalen in te schatten. 

Bonobo in Planckendael © Planckendael

Bij bonobo’s blijkt dit stukje DNA nooit afwezig te zijn. Dat zou deels verklaren waarom bonobo’s over het algemeen verdraagzamer en socialer zijn dan chimpansees. 

Nick Mertens

14 januari 2014

IUCN NL en Apenheul beschermen Peruaanse apen

Door twee geïsoleerde natuurgebieden in Peru met elkaar te verbinden kan een kwetsbare populatie geelstaartwolapen gered worden. De aanleg van de verbindingszone wordt gefinancierd door de Nederlandse natuurorganisatie IUCN NL. 

Geelstaartwolaap Foto: Apenheul - Jan Vermeer

De nieuwe natuurcorridor, met een oppervlakte van ruim 400 hectare, zal een verbinding vormen tussen het toekomstige Montevideo Reservaat en het Los Chilchos Reservaat. Dit laatste reservaat, ongeveer half zo groot als de Veluwe, werd in 2012 dankzij de inspanningen van het Apenheul Natuurbehoudfonds (ANF) uitgeroepen tot officieel beschermd natuurgebied. De gebieden worden beheerd door de lokale bevolking en ondersteund door de Peruaanse natuurorganisatie Ucumari.

Landbouw

De Los Chilchos vallei is één van de laatste plekken ter wereld waar nog een gezonde populatie geelstaartwolapen leeft. Ook brilberen en jaguars komen in het gebied voor. Zij worden in hun voortbestaan bedreigd doordat bos wordt gekapt voor de aanleg van akkers of veeteelt. Om de ontbossing tegen te gaan, helpt Apenheul de boeren met het vinden van alternatieve inkomstenbronnen. Frank Rietkerk van Apenheul: “We brengen hen een duurzame manier van koffieteelt bij. Boeren die eerder tientallen hectaren bos kapten om hun vee te houden, hebben nu genoeg aan één hectare voor hun koffieplantage. Hierdoor kan veel bos bespaard blijven.”

Strategische aankoop

Dankzij de nieuwe verbindingszone wordt het beschermde leefgebied in één klap nog een stuk groter. “Zulke strategische aankopen van natuur zijn belangrijk om de biodiversiteit voor de toekomst te behouden”, zegt Marc Hoogeslag van IUCN NL. “In kleine, geïsoleerde stukjes bos is het veel moeilijker voor de dieren om aan voldoende voedsel te komen. Ook is de onderlinge concurrentie en de kans op inteelt groter, wat uiteindelijk kan leiden tot uitsterving van de apen.”

Vijf projecten

Behalve het project in Peru steunt het IUCN NL fonds voor landaankoop dit jaar nog vier andere natuurbehoudsprojecten in Argentinië, Iran, Madagaskar en Vietnam. Hiermee worden onder andere ernstig bedreigde kikkers, guanaco’s, Aziatische jachtluipaarden, lemuren en vele andere bedreigde soorten beschermd. In totaal stelt IUCN NL 288.500 euro beschikbaar voor deze vijf projecten.

Het fonds voor landaankoop van IUCN NL wordt mogelijk gemaakt door de Nationale Postcode Loterij.

 

NM

24 maart 2014

 

Zeldzame wolaap geboren in GaiaZOO

KERKRADE - In de nacht van 26 op 27 februari werd er in GaiaZOO een zeldzame wolaap geboren. In heel Europa leven slechts 40 wolapen in dierentuinen. Het is het tweede jong van moeder Quinda en vader Nieto. De kleine telg houdt zich met poten en grijpstaart stevig vast aan de dikke vacht van moeder.



Wolapen leven in het regenwoud van het Zuid-Amerikaanse Amazonegebied. Ze danken hun naam aan de dichte en warme vacht. Deze beschermt hen tegen zon, regen, kou en insectenbeten. Wolapen leven namelijk 60 meter hoog in de grootste woudreuzen en daar zijn de weersinvloeden soms extreem. De handige grijpstaart is een extra verankeringspunt als wolapen door de bomen klimmen op zoek naar voedsel. Een jonge wolaap kan zijn grijpstaart meteen vanaf de geboorte gebruiken. De eerste dagen houdt het jong zich overigens met handen en voeten aan het buikhaar van moeder vast, maar al snel verhuist de kleine telg naar haar rug. Na een maand of zes maakt een wolaap z’n eerste uitstapjes los van moeder en niet veel later klautert het aapje op eigen kracht hoog door de bomen. Om te voorkomen dat de kleine valt, maakt het jong bij elke beweging gebruik van zijn grijpstaart.
 
Lastige kostganger
In het wild eten wolapen de zaden, bloemen, bladeren, bast, noten en vruchten van wel 225 verschillende soorten bomen en planten. Ook voor insecten en honing zijn ze wel te porren. Omdat ze zo’n gevarieerde menukaart hebben, is het moeilijk om in dierentuinen een goed dieet voor wolapen samen te stellen. Mede daardoor zijn er wereldwijd slechts 15 dierentuinen waar wolapen leven.

Bijzondere geboorte
Verspreid over Europa leven nog geen 40 wolapen. GaiaZOO is er dan ook erg blij mee dat er weer een nieuw familielid ter wereld is gekomen. In 2007 werd alweer de laatste wolaap in de Kerkraadse dierentuin geboren en dat was Quinda, de moeder van het huidige jong.

Zeldzaam
Niet alleen in dierentuinen zijn wolapen zeldzaam. In hun natuurlijk leefgebied worden wolapen namelijk verstoord door houtkap, landbouw en jacht op deze bijzondere apensoort. 

 

Foto: Moeder en jong een paar uur na de geboorte. De navelstreng is nog deels zichtbaar.

NM

27 februari 2014

Aantrekkelijke bonobovrouwen doen de mannen smelten

Bij zoogdieren komt vrouwelijke dominantie betrekkelijk weinig voor. Meestal zijn de mannen baas. Maar uitzonderingen bevestigen de regel. Zo is geweten dat bij bonobo’s het de vrouwen zijn die de plak zwaaien en hoger op de hiërarchische ladder staan dan de mannen. Opmerkelijk, want bonobomannen zijn doorgaans groter en sterker dan hun vrouwelijke soortgenoten.
Hoe slagen bonobovrouwen hier dan toch in? 

© Caroline Deimel, LuiKotale Bonobo Project

Tot hiertoe waren hiervoor door wetenschappers een aantal hypotheses naar voren geschoven. Eén mogelijke verklaring zou kunnen zijn dat vrouwen allianties zouden vormen tegen de mannen om zo sterker te staan. Een andere verklaring gooit het over de evolutionaire boeg waarbij vrouwtjes eerder een voorkeur zouden hebben voor niet-agressieve mannetjes, zodanig dat agressiviteit onder bonobomannen geleidelijk aan is verdwenen door natuurlijke selectie.

Maar onderzoekers van het LuiKotale bonobo project verbonden aan het Max Planck Instituut voor evolutionaire Anthropologie te Leipzig (Duitsland) komen in hun onderzoek naar de samenhang tussen de verhoudingen in dominantie tussen mannen en vrouwen en de hoge sociale status van sommige vrouwen bij een wilde bonobogemeenschap in het Salonga National Park in de Democratische Republiek Congo nu tot een heel andere vaststelling.

Want wat blijkt? Niet het vormen van allianties tegen de mannen maakt de vrouwen vaak tot overwinnaars. En ook de aard van het conflict is weinig doorslaggevend. Neen, twee heel andere factoren spelen een rol, namelijk de verdediging van hun kroost en de mate van seksuele aantrekkelijkheid.

Bonobovrouwen zullen namelijk steevast hun nakomelingen verdedigen tegen mannelijke agressie, vaak alleen, maar soms ook als groep. Een bonoboman zal dus wel eerst eens twee keer nadenken vooraleer de toorn van de vrouwen over zichzelf af te roepen.

Nog opvallender is dat hoe meer aantrekkelijke lichaamsdelen de bonobovrouwen in de weegschaal werpen – denken we bijvoorbeeld aan het presenteren van hun genitale zwellingen die een verhoogde vruchtbaarheid aangeeft - hoe minder agressief de mannen zich zullen gedragen en hoe makkelijker ze door de vrouwen onder de duim te houden zijn.

Het onderzoek toont dus aan dat bij bonobo’s seksualiteit en strategieën wat betreft partnerkeuze in belangrijke mate de dominantieverhoudingen tussen de seksen bepaalt.

NM

17 juli 2013